Khi xem phim, chúng ta đang nhìn thấy điều gì?
Chúng ta có thể bị cuốn hút bởi diễn xuất của nhân vật, âm nhạc, màu sắc hoặc chính câu chuyện đang diễn ra. Thế nhưng rất ít người để ý rằng cảm xúc của mình đang được dẫn dắt bởi một yếu tố âm thầm hơn: vị trí của máy quay. Một cảnh quay có thể khiến chúng ta cảm thấy nhân vật cô đơn, nhỏ bé hoặc lạc lõng. Một cảnh quay khác lại khiến chúng ta đồng cảm với nỗi đau của nhân vật đến mức quên mất mình đang ngồi trước màn hình. Điều thú vị là đôi khi sự khác biệt ấy không đến từ lời thoại hay diễn xuất mà đến từ cách máy quay lựa chọn khoảng cách với đối tượng.
Trong ngôn ngữ điện ảnh, yếu tố đó được gọi là Shot Size hay còn gọi là cỡ cảnh. Shot Size quyết định đối tượng xuất hiện lớn hay nhỏ trong khung hình. Nó giúp người xem biết mình cần quan sát điều gì, cần chú ý đến ai và quan trọng hơn hết là nên cảm nhận câu chuyện theo hướng nào.
Nếu bộ phim là một cuốn tiểu thuyết chuyển thể hình ảnh thì Shot Size chính là cách tác giả quyết định nên mô tả toàn bộ khung cảnh hay chỉ tập trung vào một chi tiết nhỏ nhưng giàu cảm xúc. Hiểu được Shot Size cũng chính là bước đầu tiên để hiểu ngôn ngữ điện ảnh.
Shot size là gì?
Shot Size (cỡ cảnh) là thuật ngữ dùng để mô tả khoảng cách giữa máy quay và đối tượng xuất hiện trong khung hình. Đây là một trong những yếu tố cơ bản nhất của ngôn ngữ điện ảnh, bởi nó quyết định người xem sẽ tập trung vào điều gì trong mỗi cảnh quay. Khi máy quay đứng xa, khán giả có thể quan sát được toàn bộ không gian và bối cảnh xung quanh. Khi máy quay tiến gần hơn, sự chú ý sẽ dần chuyển sang hành động, biểu cảm và cảm xúc của nhân vật. Chính vì vậy, việc lựa chọn cỡ cảnh không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật mà còn là cách người làm phim dẫn dắt cảm xúc và kể chuyện bằng hình ảnh.
Trong thực tế, có rất nhiều loại cỡ cảnh khác nhau, nhưng ba cỡ cảnh phổ biến và quan trọng nhất mà bất kỳ người mới học quay phim nào cũng cần nắm vững là cảnh toàn (Wide Shot), trung cảnh (Medium Shot) và cận cảnh (Close-Up).
Cảnh toàn (Wide Shot – WS): Khi không gian cũng trở thành một nhân vật
Một trong những cỡ cảnh cơ bản nhất là Cảnh Toàn (Wide Shot – WS). Đây là loại cảnh cho phép người xem nhìn thấy toàn bộ nhân vật cùng với phần lớn không gian xung quanh. Trong loại cảnh này, nhân vật thường chiếm một diện tích khá nhỏ trong khung hình trong khi môi trường xuất hiện rộng lớn và nổi bật hơn. Mục đích chính của cảnh toàn là giới thiệu bối cảnh. Chỉ cần vài giây xuất hiện trên màn hình, khán giả đã biết câu chuyện đang diễn ra ở đâu, trong hoàn cảnh nào và nhân vật đang đứng ở vị trí nào trong thế giới ấy.
Hãy tưởng tượng một người đứng trên đỉnh núi nhìn xuống thung lũng rộng lớn. Nếu máy quay đặt xa và bao quát toàn bộ khung cảnh, người xem không chỉ thấy nhân vật mà còn cảm nhận được sự hùng vĩ của thiên nhiên. Trong khoảnh khắc đó, không gian không còn là phông nền đơn thuần mà trở thành một phần của câu chuyện.
Nhiều đạo diễn nổi tiếng thường sử dụng cảnh toàn để truyền tải cảm giác cô đơn hoặc nhỏ bé. Một nhân vật đứng giữa sa mạc mênh mông, giữa thành phố đông đúc hay giữa biển cả vô tận đều có thể gợi lên những cảm xúc rất khác nhau mà không cần bất kỳ lời thoại nào. Đối với những người làm nội dung hiện nay, cảnh toàn thường được sử dụng để mở đầu video, giới thiệu địa điểm, giới thiệu bối cảnh hoặc tạo cảm giác quy mô cho sự kiện và câu chuyện.
Trung cảnh (Medium Shot – MS): Khoảng cách gần gũi nhất với người xem
Nếu cảnh toàn giúp khán giả hiểu môi trường thì Trung Cảnh (Medium Shot – MS) lại giúp họ kết nối với nhân vật. Thông thường trung cảnh ghi hình từ thắt lưng hoặc ngực trở lên. Đây là loại cảnh xuất hiện rất nhiều trong phim ảnh, chương trình truyền hình, video YouTube và các cuộc phỏng vấn. Khoảng cách của trung cảnh tương đối giống khoảng cách giao tiếp hằng ngày giữa con người với nhau. Khi nói chuyện với một người đối diện, chúng ta thường không đứng quá xa cũng không áp sát khuôn mặt họ. Trung cảnh mang lại cảm giác tự nhiên tương tự như vậy.
Người xem vừa nhìn thấy biểu cảm trên khuôn mặt, vừa quan sát được ngôn ngữ cơ thể và những hành động của nhân vật. Đây là lý do vì sao các cảnh đối thoại thường sử dụng trung cảnh nhiều hơn bất kỳ loại cảnh nào khác. Trong việc tạo nội dung hình ảnh, trung cảnh gần như là lựa chọn mặc định. Các video hướng dẫn, chia sẻ kiến thức, podcast hình ảnh hoặc livestream đều tận dụng ưu điểm của trung cảnh vì nó cân bằng được giữa cảm xúc và thông tin. Có thể nói đây là loại cảnh "dễ chịu" nhất đối với người xem.
Cận cảnh (Close-Up – CU): Khi cảm xúc trở thành trung tâm của khung hình
Nếu cảnh toàn kể về thế giới và trung cảnh kể về hành động thì Cận Cảnh (Close-Up – CU) lại kể về cảm xúc. Ở loại cảnh này, máy quay tiến rất gần đối tượng. Trong nhiều trường hợp, toàn bộ khung hình gần như chỉ còn lại khuôn mặt của nhân vật hoặc một chi tiết quan trọng như đôi mắt, bàn tay, chiếc nhẫn hay giọt nước mắt. Đây là cỡ cảnh có khả năng tạo kết nối cảm xúc mạnh mẽ nhất.
Người xem có thể nhìn thấy sự thay đổi rất nhỏ trong ánh mắt, hơi thở hoặc biểu cảm của nhân vật. Những chi tiết bình thường khó nhận ra trong đời sống lại trở thành trung tâm của sự chú ý. Trong các bộ phim tâm lý hoặc tình cảm, cận cảnh thường xuất hiện ở những khoảnh khắc mang tính bước ngoặt. Đó có thể là lúc nhân vật nhận ra sự thật, đưa ra một quyết định quan trọng hoặc trải qua một biến cố lớn trong cuộc đời. Một cận cảnh tốt không đơn giản là đưa máy quay lại gần hơn. Nó là cách đạo diễn nói với khán giả rằng:
"Đây là điều quan trọng nhất mà bạn cần cảm nhận lúc này."
Shot Size không hoạt động một mình: Ánh sáng và màu sắc mới là thứ hoàn thiện cảm xúc
Người mới tiếp cận quay phim hoặc tạo hình ảnh có thể cho rằng chỉ cần chọn đúng cỡ cảnh là đã có một khung hình đẹp. Thực tế chưa hoàn toàn như vậy. Shot Size chỉ quyết định người xem sẽ nhìn thấy điều gì. Còn việc họ cảm thấy thế nào lại phụ thuộc rất nhiều vào ánh sáng và màu sắc.
Hãy thử tưởng tượng cùng một cận cảnh quay một cô gái đang nhìn ra cửa sổ. Nếu ánh nắng buổi sáng nhẹ nhàng chiếu lên khuôn mặt cùng những gam màu vàng ấm áp, khán giả có thể cảm nhận được sự bình yên, hy vọng hoặc những suy nghĩ tích cực. Nhưng nếu vẫn là gương mặt ấy, vẫn là góc máy ấy, chỉ cần đổi sang ánh sáng xanh lạnh của một ngày mưa hoặc giảm độ bão hòa màu sắc, cảm xúc truyền tải sẽ thay đổi hoàn toàn. Khung hình có thể trở nên buồn bã, cô đơn hoặc đầy tâm trạng. Đây chính là sức mạnh của ánh sáng và màu sắc trong điện ảnh. Shot Size giống như việc chọn nội dung của một câu nói.
Ánh sáng và màu sắc lại giống như giọng điệu khi chúng ta nói câu đó. Cùng một câu nhưng giọng điệu khác nhau sẽ tạo nên cảm xúc khác nhau. Điện ảnh cũng vận hành theo nguyên tắc tương tự. Đó là lý do các bộ phim lãng mạn thường sử dụng nhiều gam màu ấm. Phim khoa học viễn tưởng lại ưu tiên các tông xanh dương hoặc xanh lục. Trong khi đó, phim kinh dị thường giảm độ bão hòa màu hoặc sử dụng ánh sáng lạnh nhằm tạo cảm giác bất an và căng thẳng.
Một cánh đồng dưới ánh nắng vàng có thể gợi lên sự tự do. Nhưng chính cánh đồng ấy dưới bầu trời u ám trước cơn giông lại tạo cảm giác lo lắng và dự báo điều chẳng lành. Điện ảnh chưa bao giờ là câu chuyện của riêng máy quay. Nó là sự kết hợp giữa cỡ cảnh, ánh sáng, màu sắc, âm thanh và nhịp dựng để tạo nên cảm xúc trọn vẹn cho người xem.
Điều làm nên sức hút của điện ảnh là sự chuyển đổi giữa các cỡ cảnh
Nếu có ý kiến cho rằng, quay phim là cố gắng tìm ra loại cảnh "tốt nhất". Thực tế không tồn tại loại cảnh nào như vậy. Cảnh toàn không tốt hơn cận cảnh. Trung cảnh cũng không tốt hơn cảnh toàn. Mỗi loại đều có nhiệm vụ riêng trong quá trình kể chuyện. Điều tạo nên sức hút của điện ảnh nằm ở việc chuyển đổi hợp lý giữa các cỡ cảnh.
Một bộ phim có thể mở đầu bằng cảnh toàn để giới thiệu không gian. Sau đó chuyển sang trung cảnh để theo dõi hành động của nhân vật. Khi cảm xúc bắt đầu dâng cao, máy quay tiến vào cận cảnh để khán giả cảm nhận sâu hơn những gì đang diễn ra. Sự thay đổi này giống như nhịp điệu trong âm nhạc. Nếu mọi nốt nhạc đều giống nhau, bài hát sẽ trở nên nhàm chán. Nếu mọi cảnh quay đều cùng một cỡ cảnh, bộ phim cũng sẽ mất đi sức sống.
Người xem có thể không nhận ra sự thay đổi ấy một cách có ý thức, nhưng họ chắc chắn sẽ cảm nhận được nó bằng cảm xúc.
Shot Size là học cách kể chuyện bằng hình ảnh
Shot Size là một trong những khái niệm cơ bản nhất của điện ảnh nhưng cũng là một trong những khái niệm quan trọng nhất. Chỉ với ba cỡ cảnh nền tảng gồm cảnh toàn, trung cảnh và cận cảnh, người quay đã có thể dẫn dắt sự chú ý của khán giả, xây dựng cảm xúc và kể một câu chuyện rõ ràng hơn rất nhiều.
Tuy nhiên, để khung hình thật sự sống động, Shot Size cần được kết hợp cùng ánh sáng và màu sắc. Chính ba yếu tố này tạo nên nền tảng của ngôn ngữ hình ảnh hiện đại.
Dù bạn đang học quay phim, làm YouTube, sản xuất video doanh nghiệp hay đơn giản là muốn tạo ra những thước phim đẹp hơn cho mạng xã hội, việc hiểu Shot Size sẽ giúp mỗi khung hình có mục đích rõ ràng hơn. Máy quay không chỉ ghi lại hình ảnh, nó giúp kể một câu chuyện. Shot Size chính là một trong những từ đầu tiên của ngôn ngữ kể chuyện bằng hình ảnh đó.